Tolstoj i gušter (recenzije)

Dragiša Kalezić, savremeni srpski esejista, romansijer i pripovedač, u sve tri dosad objavljene knjige, u esejima Edenski vrt laži (1973), romanu Još sam ovde (1990), koji je ušao u izbor od dvadeset romana srpskih pisaca iz Crne Gore, i sada pripovetkom Tolstoj i gušter (1996), „predstavlja se kao pisac jasnog tematskog usmerenja i izuzetne stvaralačke odgovornosti prema književnom tekstu. Njegova najnovija knjiga, koja ima tri kompozicione celine: Ruske priče, Političke priče i Druge priče, to u potpunosti potvrđuje,
Kao autor moderne narativne i duhovne orijentacije Dragiša Kalezić je teme svojih priča u ovoj knjizi koncentrisao oko onih pojmova čovekove psihologije i sadržaja njegovog života koji predstavljaju neke od ključnih kategorija njegovog bića u današnjem vremenu – samoće, odnosa prema smrti, prema autentičnosti života, prema krivici, pravednosti, dobru i zlu u čoveku. Ove teme, naglašeno antropološki i filozofski osenčene usmeravaju Kalezićev rukopis prema prozi intelektualno-eruditske inspiracije, u kojoj se skeptičan odnos prema mogućnosgima čoveka da promeni svoju sudbinu u svetu neprestano prepliće sa neposrednim životnim sadržajima i izazovima koji toj sudbini daju puno egzistencijalno značenje i smisao. S druge strane, u Kalezićevim pričama uspostavlja se veoma aktivan stvaralački odnos prema pojmu slobode i identiteta današnjeg čoveka u vremenu poremećenih moralnih i duhovnih vrednosti. U tim pričama odnos prema vlasti i podaništvu podjednako karakterišu stalnu čovekovu težnju ka potpunom oslobađanju svoje ličnosti od stega vremena i ideologije, kao i njegovu sudbinsku vezanost za najneposrednije znakove vremena i sredine u kojima živi. Ove priče, međutim, univerzalnošću svojih tema i žanra prozne alegorije u kojem su ostvarene, naglašavaju svoju izuzetnu tematsku i etičku aktuelnost i trajnost književnog značenja u svim političkim situacijama kroz koje je čovek prolazio u istoriji a ne samo u današnjim okolnostima, i zato predstavljaju najbolje primere prave političke priče u savremenoj srpskoj književnosti.
Pored dve ključne teme iz prva dva dela knjige, odnosa prema smrti i odnosa prema vlasti, u knjizi Tolstoj i gušter, naročito u njenom trećem delu ostvaruje se još jedna značajna tematska i semantička orijentacija Dragiše Kalezića kao pripovedača – to je odnos prema različitim oblicima čovekove prolaznosti, od one koja se otkriva u svakodnevnim životnim situacijamau ponegde i humoristički intoniranim, do onih koje donose prozne slike životne promašenosti i uzaludnosti čovekovog sna o svojoj postojanosti u vremenu. U formalno-stilskoj ravni rukopisa Dragiša Kalezić se i u ovoj knjizi predstavlja kao izuzetno odgovoran autor i u ravni kompozicije i u ravni jezika i stila. Njegove priče ne nastaju kao neposredne narativne slike stvarnosti i percepcije sveta, već kao transponovano i stilizovano narativno iskustvo u čijoj su osnovi stvarni dokument, podatak iz mogućne ili iz zamišljene biografije književnih junaka, činjenice iz književne istorije ili podatak iz autorovog vlastitog životnog iskustva.. Zato se u podtekstu Kalezićevih priča često može naići, kao na svojevrsne i veoma funkcionalne ilustracije njihove teme i značenja, na skrivene literarne asocijacije ili na citate iz dela poznatih ruskih i drugih svetskih pisaca ili na podatke iz kulturne istorije. Isto tako, njegove priče, u kojima dominiraju osećanja melanholije, skepse i prolaznosti, ispisane su veoma kontrolisanim lirsko-esejističkim stilom i sigurnom sintaksom kojom se naglašava preciznost misli i dubina osećanja književnih junaka. Zato se za Kalezićevu prozu i može reći da nije proza mimetičke slike sveta i čovekovog položaja u njemu, već proza duboke egzisgencijalno-antropološke tematske orijentacije i naglašenog metafizičkog umetničkog značenja.