Novi roman Dragiše Kalezića
U izdanju KUD „Diogen” iz Surčina Dragiša Kalezić je objavio roman „Galerija Kirka”, kao svoj novi doprinos višeslojnoj narativnoj fantastici u čijem središtu je tanana pripovest o „muško ženskim polovinama” i lavirintima ljubomore. U „Galeriji Kirka” prepliću se fantastično i stvarno, mitsko i savremeno. Kalezić nas na osoben način uvodi u svet piščeve imaginacije, ali i uspeva da nas neprestano drži u uverenju da je reč o priči realnoj i kad je ona fantastična.
Autor nam je upriličio i razgovor između glavnog junaka i pisca romana u kojem se „junak naljutio na pisca nezadovoljan što ga nije stvorio boljim i što mu nije dodelio lepšu i časniju ulogu” „Vi pisci svagda nešto zaverenički čarate u sumraku, snujete, motate i razmotavate… A šta vi u tom pogledu dajete onima koje stvarate? Stegu, samo stegu”, piše između ostalog, u romanu kojeg krasi i Kalezićev dobro poznati istančani jezik pripovedanja. U osnovi „Galerije Kirke“ je autorov ranije (2007) objavljeni roman „Adresa beše moja”
B. Radivojša
ODLUKA ŽIRIJA
Nagrada „Danko Popović“ Dragiši Kaleziću
Žiri za dodelu književne nagrade „Danko Popović“, u sastavu Marko Nedić, predsednik, Jovan Delić i Aleksandar Jovanović (članovi), detaljno je razmatrao književnu produkciju objavljenu u 2019. godini u žanrovima koje je negovao Danko Popović. Kritički analizirajući uži izbor knjiga pripovedačkog i romanesknog žanra predloženih za nagradu, Žiri je na završnom sastanku, održanom 14. avgusta 2020. godine, jednoglasno odlučio da nagradu „Danko Popović“ za 2019. godinu dobije
DRAGIŠA KALEZIĆ za roman GALERIJA KIRKA
(izdavač KUD „Diogen“, Beograd)
U najužem izboru za nagradu bile su i knjige pripovedaka Anđelka Anušića Legenda o v(j)etrom vijanima (Udruženja književnika Republike Srpske, Banja Luka) i Milana Micića Dan koji je stao da se odmori (RTS izdavaštvo, Beograd).
Izazovnom sadržinom, osobenim proznim postupkom i stilskom ostvarenošću Kalezićeva Galerija Kirka uključuje se u najizrazitiju razvojnu liniju savremene srpske književnosti. Tematska osnova romana, potraga tokom jednog sparnog letnjeg dana za beogradskom galerijom u kojoj treba da se otvori izložba slika, svojim podtekstom nagoveštava neizvesnost današnjeg vremena i njegovih poremećenih opštih vrednosti, i na ubedljiv literaran način prenosi se na žanrovsku i značenjsku složenost teksta. Njegovi različiti intonativni nivoi, od fantastičnih, oniričkih i poetičkih, preko eruditskih i alegorijskih, do fiktivnorealističkih, kritičkih i ironijskih, skladno su ukomponovani u postupno razvijan tok zagonetnog sižea romana, sa efektno izvedenim završetkom. Slikovitom naracijom, dopunjavanom sadržajnim dijalozima i asocijacijama kulturnoistorijske prirode, autor je ispisao melanholičnu romanesknu priču o otuđenosti i duhovnoj i emotivnoj protivrečnosti današnjeg vremena.
U Aranđelovcu, 14.8.2020.
Članovi žirija:
Jovan Delić
Aleksandar Jovanović
Marko Nedić
MELANHOLIČNI STVARALAC KAO ZLI DEMIJURG
NOVA ZORA, broj 68, zima 2020. Aleksandar Jovanović
Čitalac najnovijeg i nagrađenog romana Dragiše Kalezića Galerija Kirka[1] sporo, i u isti mah, s naporom, ulazi u njegovu priču i njegov svet. Smisaoni gusti tekst zahteva neprestanu čitaočevu pažnju i usredsređenost, ne dopuštajući mu ni na trenutak da predahne. Romaneskna zbivanja, koja se odvijaju u jednom koliko realnom, toliko i pomerenom svetu, mitske, književne i kulturne asocijacije, unutarnji monolozi, monološko-asocijativno i esejističko pripovedanje kojem klasična fabula služi da zadrži čitaoca i njegovu pažnju, neprestana trvenja pisca i njegovog junaka, alegorijske i oniričke linije – sve je to učinilo da se kroz ovaj roman krećemo kao kroz biblioteku čije nam se knjige sa otvorenim stranama neprestano nude i izmiču. Uprkos tome, reč je o pažljivo rađenoj knjizi prstenaste kompozicije, u kojoj se, u završnoj tački kao nekoj vrsti poente, sustiču njen početak i završetak, uvodeći sve prethodno naizgled labavo povezana poglavlja u nužan i motivisan sklad.
Za ovu priliku, mogu se izdvojiti tri romaneskne smisaone linije, koje su, naravno, međusobno uslovljene i neodvojivo isprepletane.
Prva od njih, kao što smo već čuli u obrazloženju žirija, prati jedan dan u životu pisca četrdesetih godina i njegovu potragu da nađe galeriju, koja zajmi i naslov romana, da bi otvorio nekakvu slikarsku izložbu, o kojoj i ne zna mnogo. U tome toku brojnim reminiscencijama i podsećanjima slažu se kockice koje pre ukazuju na jedan banalni nego stvaralački život. Do nas dopire priča o njegovoj iščezloj porodici iz danilovgradske mladosti (i simbolično iščezloj, sa izgorelom kućom), a sačuvanoj u trima albumima slika iz kojih struji dah tihe i sveobuhvatne melanholije, erotski susreti sa komšinicom iz zgrade, izbegavanje ljudi, zapisivanje, tačnije gomilanje materijala u žutu i ostale sveske i njegovo čuvanje za milost uobličenja, to jest odlaganje punog stvaralačkog rada. Slika je to jednog autsajderskog života na društvenoj margini, u kojoj je glavni junak uvek i manje i više od onoga što stvarno jeste.
Atmosfera pojačana sparnim letnjim danom, u kojem stvari i događaji gube jasne obrise i ostaju da lebde, nikad do kraja uhvatljivi, vodi nas ka drugoj smisaonoj liniji priče. Ne izvodeći nas iz piščevog života, ona uvodi u svet njegove literature kroz otelotvorene susrete i razgovore sa njegovim književnim junakom. Priča je to, sa jedne strane, o sudbinskim božanskim ljubavima koje razara prizemna ljubomora, o proviđenju i slučajnostima, o strasti i zločinu. Ali to je, istovremeno, složena, paradoksalno polemička rasprava o odnosu stvaraoca i njegovog junaka, prepuna logičkih obrta, optužbi i osećanja krivice.
Dve međuzavisne a odvojene stvarnosti ovde su se stopile u jednu, ukidajući granicu između likova fikcije i realnog lika, koji je, opet fikcionalni lik: fikcionalni lik romana razgovara sa fikcionalnim likom kojeg je on stvorio u svom još nepostojećem delu. Uporedo postojanje dve, a zapravo jedinstvene književne stvarnosti, višestruko je motivisano, najpre, već pomenutom atmosferom, zatim čitavim nizom motiva: gubljenjem fotografije, razglednicom sa reprodukcijom čuvene slike Đorđa de Kirika Misterija i melanholija ulice, hodanjem kroz prepoznatljive i pomerene gradske ulice, odlaskom na groblje. Ali i pažljivo uspostavljenim književnim i kulturnim kontekstom: metafizičkim svojstvima De Kirikovog slikarstva (posebno onim koji se iz ove slike isijavaju u roman: događajima i vremenom izvan granica neposrednog ljudskog iskustva, stvarnim i utvarnim bićima koja sustižu glavnog junaka, atmosferom koja nas uznemirava i uzbuđuje), Šekspirovim Otelom (čija je dramska radnja preslikana na jednu od najznačajnijih epizoda u romanu), Platonovom Gozbom i uopšte antičkim dijalozima (o potrebi za ljubavlju i mogućnostima razgovora i sporazumevanja), Geteovog mefistofelovskog duha, Bulgakovljevim Maestrom i Margaritom (posle ovog romana, više ni jedan susret sa tramvajem, makar i izbegnuti, ne može biti slučajan), Kišovim poetičkim lozinkama milost uobličenja i gorki talog iskustva (vapijuće neophodni samoskrajnutom piscu) itd. Sve to čini da se u romanu Galerija Kirka nalazimo kao u biblioteci iz čijih su knjiga izašli njihovi književni svetovi, ukrstili se i izmešali, čineći naš put nesigurnim i neizvesnim, a otvarajući nam, zauzvrat, neočekivane i složene poglede na književnost i njenu prirodu[2].
Ali, kao u svakom vrednom delu, i u ovom nije reč samo o književnosti i o poigravanju književnim konvencijama (kojima pribegavaju manje talentovani i isprazni pisci), nego o jednoj tamnoj i ponornoj slici sveta. Svet je to u kojem opstojava više paralelnih stvarnosti, među kojima čovek ne može da se razabere i koje ga lišavaju spasonosne izvesnosti. Polazeći od susreta sa naizgled poznatim ljudima, a za koje ne može znati da li su slučajno tu ili su ga mesecima pratili, ili od prijateljstava u koje je uključeno mnogo toga, a opet malo toga izvesnog, od nagle pojave i nestanka osoba koje samo on vidi, preko brisanja granica između mrtvih i živih, do prevođenja književne fikcije u stvarni život, glavni junak se suočava sa zastrašujućom slikom pretećeg i umnoženog sveta.
Šta tu može da učini onaj koji stvara, šta tu može sama književnost? Može li se uopšte uspostaviti pouzdana granica između mašte stvaraoca istanjenih živaca (kako je glavni junak više puta sebe opisivao) i najpronicljivijih slutnji o ustrojstvu sveta? Književnost jeste – čitamo na stranicama ovog romana – prevladavanje naše čežnje za svim što nam je u životu uščezlo, od detinjstva do neostvarenih mogućnosti (otuda osećanje uzaludnosti i melanholije). Ali ona jeste – i tako se može razumeti ovaj roman – svojevrsno pomaganje Zlom demijurgu, dodavanje još jedne paralelne stvarnosti već postojećim, pri čemu njen tvorac-pisac pomera svoje junake i njihove sudbine po svojoj logici i bez njihove volje. Tanka je linija između melanholije i umnožavanja zla.
Vratimo se na početak ovog obrazloženja. Čitalac sporo ulazi u ovaj roman, na trenutak možda pomišlja i da odustane, sa svakom novom stranicom, on postaje deo njegovog sveta, da bi, na kraju shvatio, da izlaska i ne može biti. Čitanje književnih dela može biti isto toliko opasan poduhvat koliko i njihovo pisanje.
Jovan Delić
ROMAN KOJI JE PROGUTAO BIBLIOTEKU
Ovo je roman za posvećene, u književnost dobro upućene čitaoce; ovo je roman i o čitaocu i u slavu čitaoca. U ovom romanu su pomjerene granice između fiktivnog i nefiktivnog svijeta, pa pisac razgovara sa svojim književnim junacima. Glavni junak i narator romana je pisac Markoni. Četrdeset jedna mu je godina i već iza sebe ima „višedecenijsko negovanje smisla za nestvarnost“ ili „nestvarnu stvarnost“. Otuda su u romanu ravnopravni fiktivni svijet književnih junaka i svijet naratora, odnosno pisca, što je u svjetskoj književnosti poznato barem od Pirandela (Šest lica traže pisca) i Miguela de Unamuna (roman Magla), a kod nas od Ive Andrića (Kuća na osami) i Milorada Pavića (Hazarski rečnik, Predeo slikan čajem i druga dela). U razgovoru naratora-pisca i njegovog književnog junaka, pri kraju romana, pisac kaže:
„Čitalac je taj koji će presuditi šta sam učinio, on je i moj i vaš sudija, i to o istom trošku. Čitalac će – danas, sutra, prekosutra – odmeriti moć ključeva koji će me, napokon, odvesti u rajski vrt ili me bezdušno izložiti ognju i ledu pakla, a vas preporučiti pamćenju potomstva ili dubokom zaboravu.“
Ali čitaoci „najpre moraju raspolagati mogućnošću za saradnju“, moraju biti književno obrazovani i imati razvijenu imaginaciju, odnosno sposobnost za primanje, stvaranje i razumevanje fiktivnog svijeta. Čitalac mora u sebi imati i nositi cijelu jednu živu biblioteku, koja neprestano radi i pulsira u njegovoj svijesti, ako hoće da primi fiktivni svijet romana, koji može biti, i u ovom slučaju jeste, cijela jedna biblioteka.
A svaka ozbiljna biblioteka, pa tako i Kalezićev roman, počinje Biblijom i Homerom, ne može bez Šekspira i Dostojevskog, priziva Getea, a posebno Kafku i Kavafija, Rilkea, Jejtsa, Andreja Platonova, Njegoša i Andrića. Roman je dijalog s piscima koji su „živi“ u istom trenutku i zajedno kada čitalac taj roman čita, bez obzira na to što su neki od tih pisaca stariji od Hrista, a drugi juče bijahu naši savremenici. Roman je jedan veliki razgovor u fiktivnoj biblioteci, a ta biblioteka može biti, i u ovom romanu jeste, čak i groblje.
Dijalog, razgovor, jedna je od ključnih riječi ovoga romana. Svijet postoji i otkriva se u dijalogu i kroz razgovor. Istina, ako je ima, tako se konstituiše i obznanjuje – do nje se dolazi kroz razgovor. Ta ključna riječ – dijalog, razgovor asocira na Platona, pa su Platon i njegov Aristofan veoma živi i upečatljivo provučeni kroz ovaj roman dijaloga u slavu razgovora; roman o dvjema polovinama koje se vječno traže, i ne treba da prestanu da se traže: roman o ljubavi, ljubomori, ubistvu, odnosno smrti; roman o zločinu bez kazne, mada, je ponekad kazna prisutnija svojim odsustvom, pa čak tako biva i uvećana. Tako je Kalezić pričom o ljubavi, ljubomori i smrti uspostavio most prema Šekspirovom Otelu, a pričom o zločinu bez kazne – prema Dostojevskom.
Naslovna sintagma Galerija Kirka asocira u dva smjera: na galeriju, slike i slikarstvo, ali i na Homerovu čarobnicu iz Odiseje Kirku – sposobnu da preobražava ljude čak i u svinje, kao što je to učinila i sa Odisejevim prijateljima i saborcima, pa oni, umjesto da uživaju u rujnom vinu, halapljivo i zanosno tamane žir. Kalezićev junak, inače pisac, ide gradom, kao Džojsov Uliks, tražeći galeriju „Kirka“, na tom putu sreće čudesan polusvijet gradskih autsajdera, sve preobražene ljude pomjerenih sudbina. Pisac galeriju „Kirka“ ne nalazi, ali sve što sreće, vidi i doživljava pomjereno je, obezljućeno i preobraženo, tako da je galerija preobraženih ljudi i sudbina i na ulici, i u kafani, i u zgradi, i na groblju. Tako je pričom o preobražaju čovjeka u nešto drugo napravljen most od Odiseje, odnosno od Homera i njegove Kirke, do Kafke i njegove novele “Preobražaj“, i drugi – od Itake, Odisejevog zavičaja, dakle opet od Homera, do Kavafijeve Itake. Naime, 15. glava Kalezićevog romana ima za moto Kavafijeve stihove:
„Itaka ne postoji,
Postoji samo put do nje.“
Kalezićev junak – pisac i narator to potvrđuje: galerija „Kirka“ ne postoji; postoji samo put prema njoj i na tom putu žrtve preobražaja nevidljive čarobnice. Kirkine svinje i Kafkina buba metafore su tih preobražaja, ali i sinegdohe mogućih preobražaja i uniženja čovjeka. Tim preobražajima je veoma bliska, u kontekstu ovog romana, srodnost između čovjeka i crva koju izražava jedna rečenica Kaleziću izuzetno dragog Andreja Platonova: „prisetih se jedne jako mučne rečenice jedinstvenog Andreja Platonova, koja upućuje na to da čovek dobro nalikuje crvu jer mu je, kao god i crvu, suština – pomrčina.“
Preobražaj je vječan proces, pa nam Kalezićev narator na početku treće glave stavlja do znanja da Kafkina priča “Preobražaj“ nije završena:
„Još ležim nauznak na plišanom otomanu i kroz trepavice posmatram crnu bubašvabu kako bojažljivo izviruje ispod velikog postera s poprsjem mršavog Franca oštrih providnih ušiju, koji je stajao pribijen za desno krilo vrata garderobnog ormara. Nagađao sam da li će se usuditi da izmili i nije se usudila, već se povukla u tminu iza Kafkinih uskih leđa. Priča , dakle, još nije završena.“
U svijetu Kalezićevog romana izuzetan značaj ima slikar Đorđo de Kiriko i njegove dvije slike: „Nostalgija za beskrajem“ i „Melanholija i tajna ulice“. Obje zrače melanholijom i metafizikom. Nije li cijelo traganje Kalezićevog naratora za galerijom „Kirka“ u znaku melanholije i tajni ulice. Ono što je naizgled poznato – ulica kojom često prolazi pokazuje se tajanstvenom i neobičnom. Uz to, razglednica sa reprodukcijom Kirikove slike “Melanholija i tajna ulice“ ispašće u jednom važnom trenutku za roman iz Šekspirove tragedije Otelo i izazvaće zaplet u ljubavnoj drami između Milutina i Sofije.
Ovo je, dakle, jednim svojim dijelom i roman o Milutinu i njegovoj ljubavi sa Sofijom. U dobrom dijelu romana pisac je slušalac svojih upokojenih književnih junaka – svoga dvojnika Milutina i njegove nesrećne ljubavi Sofije. U podtekstu ove tragične ljubavne priče je Platonova Gozba, i Aristofanova besjeda u njoj, o vječnom traženju dviju rasječenih polovina nekad samodovoljnog dvopolnog ljudskog bića. Rasječene polovine se uglavnom uzaludno vječno traže i sasvim rijetko nalaze. Sofija je pronašla izgubljenu dječačku fotografiju naratora romana – neimenovanog pisca, i doživjela je kao sudbinski znak, pa je krenula u potragu za svojom drugom polovinom. Prepoznavši u naratorovom dvojniku Milutinu suđeno lice, pita se da li je fotografija njegova. Dobivši potvrdan odgovor, stupa s njim u srećnu i idiličnu kratkotrajnu ljubavnu vezu, koja biva razorena ljubomorom: iz Šekspirovog Otela ispada razglednica od Đentilea, koga Milutin doživljava i dešifruje kao Sofijinog ljubavnika. Srećna ljubav se preobražava u pakao ljubomore, zbog koje na surov i brutalan način strada Sofija, a Milutin postaje ubica. Policija rasvjetljava zločin, hapsi zločinca, ali kazna izostaje. Milutin je policiji dragocjeniji kao ucijenjeni i vjerni saradnik, nego kao sužanj ili leš.
Na početku dvanaestog poglavlja romana, odnosno priče o ljubavi Milutina i Sofije, nalazi se kratak moto – odlomak iz starozavjetne „Pjesme nad pjesmama“, napisan kao distih:
„Jer ljubav je jaka kao smrt,
A ljubomora tvrda kao grob.“
Na taj način je u Kalezićevom romanu uspostavljen niz, odnosno sistem intertekstualnih veza: Stari Zavjet, odnosno „Pjesma nad pjesmama“, Šekspirov Otelo, Platonova Gozba, roman F. M. Dostojevskog Zločin i kazna. Milutin će insistirati na tome da on nije običan čovjek, jer je ubio. Na tome insistira na kraju romana u razgovoru sa piscem dvojnikom, dok junak Dostojevskog Rodion Romanovič Raskoljnikov na početku Zločina i kazne razmišlja o tome da li je vaš ili Napoleon i da li je dopušten zločin ljudima koji žele da budu činioci u istoriji; da li je za dobro čovječanstva dopušteno, ili čak poželjno, ubiti jednu zlu babu. Na kraju romana Raskoljnikov prihvata kaznu i kreće na put očišćenja i izbavljenja, a Kalezićev Milutin bira saradnju sa policijom kako bi kaznu izbjegao. Zato se Kalezićev roman Galerija Kirka može razumjeti, barem jednim svojim dijelom kao parodija Zločina i kazne, a Kalezićev Milutin kao parodija Raskoljnikova.
I Kalezićev narator je u ponečem sličan Dostojevskom. Na samom početku romana on govori o svome stanu, s kojim se srodio, ističući njegovu tjeskobu – taj stan liči na sanduk, kao i njegova sjećanja. Raskoljnikovljev stan je takođe bio tijesan kao grob. Kalezićev junak – pisac i narator, izlazi iz svog sanduka u Otvoreni teatar grada – u veliki prostor, veoma bučni Theatrum magnum. Na opoziciji tijesnog unutrašnjeg prostora – sanduka i otvorenog, velikog, bučnog pozorišta grada izgrađena je koncepcija prostora ovoga romana. Dijalog, razgovor, takođe je zajednički sa Dostojevskim; uostalom, Bahtin je roman Dostojevskog nazvao dijaloškim, višeglasnim, polifonijskim romanom. Dostojevski je za Kalezićevog naratora „obožavani pisac“, on „se jednom toliko razgnevio na istoriju da je konstatovao da se o njoj može reći sve osim jedno – da je razumna“. Sudeći po onome što glavni Kalezićev junak vidi i doživljava na otvorenom teatru grada, razum se povukao sa ulice i nagovještava se iracionalno buktanje zla: čuvari reda su na ulici s automatima, ali, uprkos tome, vlada nered i haos; neko se bacio s visine i poginuo. Sve su to znaci iracionalnosti istorije u mračnom ogrtaču.
Teška mrlja na asfaltu, ostala od pada samoubice, uistinu je „overa duha vremena u kome je nas zapalo da živimo“, ljudski život, kao i mrtvo ljudsko telo, izgubili su svaku vrednost i poštovanje: „uniformisane figure“ će pozvati „nadležnu službu da skloni to što se nalazi na pločniku“ bez imena i poštovanja.
Dragiša Kalezić je ušao u srpsku književnost odličnom knjigom eseja Edenski vrt laži (1973), koju je reaktualizovao drugim izdanjem 2008. godine. Arhetip edenskog vrta svojevrsna je Kalezićeva opsesija – aktivirao ga je i u romanu Galerija Kirka . To pokazuje Kalezićevu težnju ka misaonosti, cerebralnosti proze, ali i ka parodiji: edenski vrt u naslovu Kalezićeve knjige eseja Edenski vrt laži, a u romanu to ime nosi jedan restoran čija kuhinja postaje metafora:
„Edenski vrt, pred kojim se nađoh, osvetljen i beo, navede me da pomislim na avetinjski brod usidren u nekakvom pristaništu, na kuhinju gde se pripremaju ovi neshvatljivi preobražaji!“
Davno je rečeno da roman guta sve. Kalezićev roman guta čak i romane, epove, tragedije – cijelu jednu biblioteku, uspostavljajući nepredvidljive asocijativne veze i odnose između pisca i djela u ogromnom vremenskom rasponu, postajući istovremeno i roman u romanu koji opisuje sopstvenu pripovjedačku strategiju i artikuliše poetičku samosvijest:
„Ne radim ništa određeno; nešto beleškarim, doista, spasavam se i hoću da kažem da nemam nikakvu konkretnu temu koju želim da pošto-poto obradim, ali imam potrebu da dam izraza nekim uzbuđenjima koja me pritiskaju i, k tome, krhki osećaj da se tokom beleškarenja nekakva celina obrazuje, bez posredovanja razuma. Taj osećaj imam poodavno i stalno odlažem da ga proverim, da jednom pažljivo pročitam sve što sam zabeležio. Samo beležim, a bojim se da zastanem i osvrnem za sobom, poput plašljivog noćnog putnika koji grabi kući dok mu strah duva u potiljak.“
Kalezićev pisac „kvrgavog“ romana ispisuje na početku svoje „kvrgave“ žute sveske, kao moto, Kafkine riječi: „Čovek doista ne može živeti bez trajnog pouzdanja u nešto neuništivo u sebi“. Pri kraju romana će ponovo aktivirati ovaj Kafkin iskaz i interpretirati ga kao jedno od osnovnih poetičkih načela ovoga romana i svojih spisateljskih i životnih uvjerenja, spajajući Platonovu Gozbu, odnosno Aristofanovu besjedu u njoj, sa dvjema rasječenim polovinama koje se vječno traže, sa Kafkinim navedenim riječima.
Zato je „kvrgavi“ roman nužno i roman o ljubavi, odnosno o polovinama koje se vječno traže, i koje ne treba da prestanu da se traže:
„(…) Ja sam hteo samo da podvučem da mitske polovine ne bi smele prestati da se traže. Zbog sebe samih, a ne stoga da bi pokazale kako je svet u kom obitavamo ništavan.
Duboka potreba za višim smislom, za nečim neuništivim u sebi na kojoj je istrajavao Kafka, i dalje postoji, a sasvim je druga stvar kako se ta potreba pokušava ostvariti na uman i prihvatljiv način, ili na bezuman i neprihvatljiv. Stoga, neka svako na svom ognjištu uporno i neumorno razgrće sivi i suvi pepeo u potrazi za živom, duboko zapretenom iskrom života.“ U tome je i za Dragišu Kalezića, ne samo za njegovoga junaka, smisao književnosti.
Marko Nedić
ERUDITSKA PROZA DRAGIŠE KALEZIĆA
Ovogodišnji dobitnik nagrade „Danko Popović“, prozni pisac Dragiša Kalezić, sasvim je atipična ličnost srpske književnosti i književnog života druge polovine 20. i prvih dveju decenija ovog veka. Počeo je kao esejista i prvu knjigu, Edenski vrt laži (1973), objavio je u tom žanru. Sledeća njegova knjiga roman Još sam ovde pojavila se, međutim, punih sedamnaest godina posle prve, što je bilo neuobičajeno za naše tadašnje književne prilike. Za to vreme Kalezić se na izvestan način udaljio od aktivnijeg prisustva u beogradskom književnom životu, više se družeći sa filozofima, sociolozima, slikarima, intelektualcima širokog duhovnog spektra nego s tadašnjim novim piscima. Zbog toga su i njegove sledeće knjige, s obzirom da više nije bio u matici književnih zbivanja, što kod nas tada nije bilo posebno preporučljivo, a nije ni sada, nailazile na manju kritičku i medijsku recepciju nego Edenski vrt laži, i zato i na manji odziv čitalaca. Podatak o knjizi eseja, koja je, sa sigurnošću se može reći, bila jedna od malobrojnih kultnih knjiga toga žanra generacije koja je sedamdesetih godina prošlog veka ulazila u srpsku književnost, nezaobilazan je u svakom kritičkom predstavljanju ovog pisca zato što je u neposrednoj vezi s vrstom pripovedačke i romaneskne proze koju je pisao posle nje. Njegovi romani Još sam ovde, Prolazni dom, Adresa beše moja, Bezdanica, Jama bez dna, Grobar, Feofan i još poneko, Dan i nešto od noći, i sada Galerija Kirka, takođe i zbirke pripovedaka Tolstoj i gušter, Ljudi, senke, Graditelj, Stopala, Incident, Arhivar, Pripovetke, otkrivaju ga kao pisca koji je u neprestanom prožimanju najvažnijih tema moderne književnosti i moderne filozofije i esejistike 20. veka – čovekove individualnosti, identiteta i slobode ličnosti, samoće, morala i otuđenja, graničnih životnih situacija, tragičnog osećanja života, samog smisla postojanja. Najveći deo tih osobina posredno ili neposredno projektovan je u njegov najnoviji roman Galerija Kirka, koji je, kao i neke njegove ranije knjige, nastao veoma produktivnim, ne samo stilskim, nego i motivskim i semantičkim preoblikovanjem prethodnih dvaju romana sa istom temom, romana Prolazni dom, i Adresa beše moja.
Koji od pomenutih pojmova su neposrednije uključeni u novi roman? Najpre neobična, netipična sadržina, karakteristična pre za moderni, čak i postmoderni, nego za klasični roman. Potraga jednog beogradskog pisca ispunjenog sumnjama u vlastiti rad, ali i u moralno ustrojstvo društva i pojedinca, za galerijom u kojoj treba da se otvori slikarska izložba sa asocijacijama na modernog Italijanskog slikara Đorđa de Kirika, početna je motivaciona nit naracije i jedan je od važnijih motiva ovog romana, istovremeno i najbliži horizontu širih čitalačkih očekivanja. Pored toga je isto tako upečatljiv i doživljaj gradskog prostora, ilustrativno sugerisan susretima i razgovorima s književnim likovima sa gradske margine u jednom gotovo haotično društvenom vremenu. Slikoviti narativni portreti pojedinaca, skitnica, poremećenih, izgubljenih i drugih tipičnih likova takozvane stvarnosne proze, koji u prostoru grada uzaludno pokušavaju da sastave svoje ličnosti, predstavljaju veoma važnu semantičku podlogu za opštu atmosferu otuđenosti, beznađa, tragičnog doživljaja stvarnosti i opšte protivurečnosti u kojoj egzistiraju junaci ovog romana. Uz njih se nagoveštavaju i svojevrsne skice za portrete izabranih intelektualnijih likova knjige, u čijim se rečima na specifičan način ogledaju i junak romana i njegov autor.
Treća razvojna linija teksta jeste susret skeptičnog pisca i glavnog junaka, odnosno naratora Galerije Kirka sa dvoje neobičnih, pred njim naizgled iznenada iskrslih njenih protagonista na centralnom gradskom groblju. Oni mu saopštavaju svoje životne priče o međusobnom emotivnom približavanju i docnijem tragičnom završetku u ljubomori i zločinu, iz čega proizilaze dve važne žanrovske posledice knjige. Jedna se odnosi na nagoveštaj emotivno-psihološkog zapleta tog segmenta romana, druga na njegovu fantastičku motivaciju. Na kraju, a i duž celog teksta, posebno postoji vidljiv njegov poetički sloj. U njemu se glavni junak i narator, koji je po autorovoj zamisli praktično stvorio sve romaneskne likove preselivši ih iz svoje „žute sveske“ na stranice knjige, toliko približio neočekivanim protagonistima sa Gradskog groblja da je mogao da vodi dijalog sa njima kao da su oni njegovi dvojnici iz stvarnosti a ne samo iz fikcije, što u postojećoj romanesknoj instanci u suštini i jesu, jedan kao destruktivni a drugi kao emotivni i idealistički deo njegove ličnosti. Preplitanje tih motivskih planova i intrigantna tematska i žanrovska igra u tekstu, u kojoj se ogleda protivurečna ličnost glavnog junaka i moralna slika posrnulog društvenog vremena, sižejna je osnova tog toka romana, čineći njegovu sadržinu, zajedno sa ostalim narativnim jedinicama, veoma složenom i izazovnom.
Potraga za galerijom sa imenom grčke čarobnice koja je opčinila Odiseja završiće se saznanjem da ta galerija ne postoji u stvarnosti i da se simbolično krije u samom protagonisti romana, zapravo u njegovom malom stanu „sličnom sanduku“, a da se junakova, odnosno naratorova potraga za njom u suštini pretvorila u traganje za njegovim vlastitim ne samo stvaralačkim, nego i psihološkim, intelektualnim, emotivnim i moralnim identitetom. Još tačnije – to je bilo traganje za žanrovskim, poetičkim i semantičkim identitetom samog Kalezićevog romana. U toku tog traganja ponovljene su i potvrđene izuzetno važne, a u poetičkom i u autopoetičkom smislu najbitnije osobine Kalezićevog pripovedanja uopšte, pa tim i romana Galerija Kirka. One su ostvarene asocijacijama i intertekstualnim vezama sa ostvarenjima svetske književnosti i filozofije, od Platona i Šekspira (Gozba i Otelo), preko Dostojevskog, Tolstoja, Bulgakova i Kafke (Zločin i kazna, Smrt Ivana Iljiča, Preobražaj, Majstor i Margarita) do Kavafija, Jejtsa, Siorana, Kamija („Itaka“, „Jezero Inisfri“, Kratak pregled raspadanja, Stranac, Mit o Sizifu) i Andrića (kod Andrića posebno u razgovorima pisca kao književnog junaka sa Gojom i s likovima Kuće na osami). U podtekst romana utkan je i skriveni dijalog s Dostojevskim i njegovim etičkim relativizmom i skepsom, kao i sa alegorijskom fantastikom Bulgakovljevog romana i analogijom s pozicijom umetnika u stvarnosti.
U tom izazovnom i sadržajnom spletu asocijacija i analogija ipak je najprepoznatljivija motivska veza sa Šekspirovom dramom Otelo i njenim ključnim motivom ubistva iz ljubomore. Mogući naratorov alter ego, aktivan lik tog toka Galerije Kirka, koji svojim, a ne naratorovim rečima saopštava o ubistvu svoje žene i time sugeriše kako prevelika doza lucidnosti, koja se u stvarnosti, ako je zbog nečega, kao u slučaju ljubomorom obuzetog lika, pomerena iz ležišta, što se i u slučaju ključnog junaka romana ilustruje i njegovim susretima i razgovorima s gradskim marginalcima, može pretvoriti u svoju suprotnost, u književnom tekstu postaje izuzetno pogodno tlo za postupak oneobičavanja i veoma sadržajnu naraciju. Tu je Kalezić između ostalog pokazao koliko je kao autor svestan protivurečnosti čovekovog psihičkog portreta i njegovog etičkog nesavršenstva. Kada mu se doda motiv izuzetno emotivne ispovesti ubijene žene, koja svoje reči izgovara kao da je toga časa oživela pred naratorom, i motiv njenog neostvarivog traganja za svojom, platonovski rečeno, idealnom, savršenom drugom polovinom, kojom bi do krajnih mogućnosti bila upotpunjena i osmišljena njena ličnost, onda se taj kontrast između idealističkog i destruktivnog u čoveku vidi kao uspeo pokušaj ne samo moralnog portreta romanesknih likova i kao jedna vrsta antropološke ravnoteže u romanu, već i kao autorova težnja da svome ostvarenju, pored fantastičke, s velikim razlogom i posledicama doda i jednu vrstu metafizičke žanrovske dimenzije. Delovi priče o detinjstvu ženskog lika umnogome podsećaju čitaoce na sličan narativni i emotivni kontekst autorovog romana Još sam ovde, i oni predstavljaju osnovu za melanholičnu intonaciju ne samo te priče nego i romana u celini, kakva je, može se lako potvrditi, i celokupna Kalezićeva proza. Umetnički veoma uspela narativna analogija sa dramskom situacijom u Šekspirovoj tragediji pokazuje šta sve dobar pisac može da učini s poznatim životnim i književnim motivom i njegovim mogućnostima u modernoj narativnoj varijanti.
Na analogije s književnom tradicijom u ovom romanu nadovezuje se i jedna vrsta dvojstva književnih likova, koja upravo proizilazi iz poetičkog sloja romanesknog teksta. Kako je glavni junak u romanu i sam pisac, on je svojim likovima davao one osobine koje je Kalezić kao stvarni autor bio obavezan na dva načina da kontroliše, s jedne strane kao autor i, s druge, kao romaneskni lik u ulozi pisca koji je stvorio druge likove, koje je smeštao na optimalno mesto u tekstu i dodeljivao im odgovarajuću funkciju u njemu. On je zato, iz dvostruke naratorske pozicije, mogao da vodi dijalog sa ubijenim likom kao da se ovaj pred njim pojavio poput ličnosti iz života, a ne kao fiktivni književni lik inspirisan fantastikom, snom ili deliričnim vizijama. Iz takvih dijaloga proizilazile su i mnoge izjave poetičke i autopoetičke prirode, koje Kalezića kao pisca svrstavaju među autore moderne intelektualne i eruditske proze, kakvu su među našim piscima često ostvarivali Isidora Sekulić, Ivo Andrić, Vladan Desnica, Meša Selimović, Borislav Pekić i drugi autori.
U čemu se još nalazi modernost Kalezićevog postupka? Ona je pre svega u načinu komponovanja romana, u fabulativnim tokovima i poglavljima koja mogu formirati posebne sadržinske i semantičke celine, ali koje su odreda u funkciji postepenog razvoja romaneskne priče i njenog unutrašnjeg jedinstva, a to znači i njenog književnog značenja. Ono je takođe, pored žanrovske složenosti, koja je omogućavala autoru prelazak iz jednog tipa naracije u drugu, iz kriptorealističke, na primer, u fantastičku, poetsku ili ironijsku, uslovljenu jezičkom i stilskom ostvarenošću teksta, onom osobinom autorovog stila koja je proizašla iz njegovog izrazitog osećanja za ritam rečenice, za njene značenjske nijanse, za bogatstvo neosetno uključivane kolokvijalne leksike i idioma i za njihova prožimanja sa erudicijom, koja su motivisano prenošena na glavni lik romana. Tako je Galerija Kirka i u žanrovskom pogledu postala još složenija i izazovnija za buduće tumače i čitaoce.
Ovim romanom i celokupnim svojim književnim delom Dragiša Kalezić je potvrdio da se s velikim razlozima priključio dosadašnjim dobitnicima ugledne književne nagrade koja nosi časno ime Danka Popovića.
Dragiša Kalezić
REČ NA DODELI NAGRADE
„DANKO POPOVIĆ“
Milutin, glavni lik oglašenog romana Danka Popovića, srpskog maga pripovedanja, u razgovoru malko postrance sa svojim zemljakom, bečkim studentom Mladenom Jerinićem, zanesenim svojim studijama, iznosi neke nedoumice, koje mu ne daju mira. On, tvrdokorni ratnik, i domaćin za dvojicu, neko koga je ratovanje već mnogo koštalo po raznim osnovama, nastoji da pronikne u zbivanja koja su uveliko na pomolu, o kojima tu i tamo plane priča uz rakiju i pokoju trnovitu pošalicu.
Mladi Jerinić mu doslovno, mada blagonaklono doduše, podvlači: „Ne može se o tome suditi iz seljačkog opanka. To su krupna pitanja istorije i politike, tvoji su vidici skučeni.“
Milutinu je to teško palo, a ipak nastavlja da se povlači, jer mu je jasno da njegov sagovornik nema ni čeperak zle namere pri time.
Milutin, svedok zbivanja, ugledni i vrli domaćin šumadijski, do kraja je na strani onih živućih koji istoriju aktivno i dosledno trpe, a kojima se ona, učiteljica života, poigrava danas ovako, sutra onako, zavisno od vremena i zgode, kako se, gde i šta odluči, i ko stoji iza odluke. A Mladen Jerinić gleda na pitanja istorije i politike kao na veoma složena i zahtevna. Mora se znati ko smo i šta nam stoji na putu samoodržanja.
Kad sam prvi put, pre tri i po decenije, čitao i iščitavao ovaj veliki srpski roman, napisan pošteno, nadahnuto i uverljivo, bio sam očaran Milutinom do te mere da me je postupak studenta Mladena Jerinića kosnuo kao nezreo prigovor osvedočenom ratniku Milutinu, a sad, pri drugom čitanju, primio sam njihov razgovor za normalnu stvar. Potreslo se više puta tlo u međuvremenu na kom se zameću i razmeću naši životi, te se o tim mogućim novim izazovima doista ne može suditi iz seljačkog opanka… Nužno je problem razumeti do utančine, da bi se na njega srazmerno odgovorilo.
(Pritom Milutina niko ne može zaboraviti ni onda kad nije u pravu. Danko Popović, njegov tvorac, krajnje umesno i zdušno se pobrinuo da to onemogući. Hvala mu na skulptorski obavljenom poslu).
A što se istorije tiče, koja nas opseda i opsadira, Andre Žid ju je u nekom trenutku video kao delo hipokentaura: dakle interakciju između čoveka i konja. U tom nemirnom spoju, čovek je onaj činilac koji snuje, a konj onaj koji odlučuje.
P.S.
Zahvaljujem članovima žirija što su u momentu odluke pogledali na mene.
S poštovanjem, Dragiša Kalezić
[1] Roman Dragiše Kalezića, Galerija Kirka, KUD „Diogen“, 2019, Beograd, nagrađen je nagradom „Danko Popović“ za 2019. godinu. Nagrada je uručena 31. avgusta 2020. godine u Narodnom muzeju u Aranđelovcu. O knjizi su govorili članovi žirija: Aleksandar Jovanović, Jovan Delić i Marko Nedić (predsednik), a dobitnik Dragiša Kalezić je pročitao svoju besedu. Izlaganje članova žirija i dobitnikovu besedu dadosmo u ovom tematu.
Književna nagrada „Danko Popović“, osnovana odlukom Upravnog odbora fonda „Prvi srpski ustanak“, od 9. septembra 2011. godine, ima za cilj da doprinese razvoju srpske proze i da neguje ono što je najbolje u slobodoljubivoj srpskoj tradiciji, onako kako je predano činio i sam Danko Popović. Dodeljuje se, pod pokroviteljstvom SO Aranđelovac, svake godine za najbolju knjigu proze (roman, knjiga pripovedaka) domaćih autora na srpskom jeziku, koja je objavljena u protekloj godini (prvo izdanje)
Dosadašnji dobitnici književne nagrade „Danko Popović“ su: Voja Čolanović za delo Oda manjem zlu (2011), Jovan Radulović za knjigu pripovedaka Sumnjiva sahrana (2012), Drago Kekanović za pripovedačku knjigu Usvojenje (2013), Vladan Matijević za zbirku pripovedaka Pristaništa (2014), Vule Žurić za roman Republika Ćopić (2015), Slobodan Mandić za roman Očev novi mandat (2016), Radovan Beli Marković za roman Plava kapija (2017), Vesna Kapor za zbirku pripovedaka Venac za oca (2018), Dragiša Kalezić za roman Galerija Kirka (2019).
[2] Iako je naslov romana morao da bude u određenom mitskom i kulturnom polju, onda ga je pre trebalo tražiti u prostorima De Kirikove slike i /ili Šekspirove tragedije, a ne u slobodnoj, i ne do kraja utemeljenoj asocijativnosti na poznatu mitsku grčku čarobnicu.
B. R.
